یوبوت در بوشهر

در دل تاریخ پرفراز و نشیب خلیج فارس، جایی که آب های نیلگون سرشار از داستان های ناگفته و رازهای کهن هستند، شهر بوشهر همواره به مثابه نگینی بر ساحل، روایتگر حوادث بسیاری بوده است. این بندر استراتژیک، با موقعیت جغرافیایی منحصر به فرد خود، نه تنها دروازه ای به سوی سرزمین پهناور ایران، بلکه نقطه ای کلیدی در صحنه تقابلات جهانی، به ویژه در کوران جنگ های بزرگ، به شمار می آمده است. از این رو، تعجبی نیست که حتی سایه سنگین جنگ جهانی دوم و هیولاهای فولادی آن، یعنی زیردریایی های U-boat آلمانی، بر فراز آب های این منطقه و حتی در حوالی بوشهر به پرواز درآمده باشد.

کاوش در موضوع «یوبوت در بوشهر»، نه تنها فرصتی برای واکاوی یک برهه حساس از تاریخ معاصر ایران و جهان است، بلکه تجربه ای عمیق از حرکت در مرز باریک میان واقعیت های تاریخی مستند، روایت های شفاهی و افسانه های محلی را فراهم می آورد. این مقاله تلاشی است برای ریشه یابی این پرسش که آیا زیردریایی های مخوف آلمانی واقعاً به سواحل بوشهر نزدیک شده اند؟ نقش بوشهر در آن دوران چه بوده است؟ و میراث نامرئی این حضور احتمالی یا حتی صرفاً تصور آن، چه تأثیری بر اذهان و خاطرات جمعی مردم این دیار گذاشته است. با ما در این سفر به اعماق تاریخ و اقیانوس های ذهن همراه شوید تا پرده از رازهای یوبوت در بوشهر برداریم، جایی که هر موج، قصه ناگفته ای دارد و هر باد، زمزمه ای از گذشته را با خود می آورد.

تاریخچه حضور یوبوت ها در خلیج فارس و ارتباط آن با بوشهر

برای درک امکان حضور یوبوت ها (U-boats) در نزدیکی بوشهر، باید ابتدا نگاهی جامع به استراتژی دریایی آلمان نازی در جنگ جهانی دوم و گستره عملیات زیردریایی های آن ها بیندازیم. یوبوت ها، سلاح مرگبار نیروی دریایی آلمان، در طول جنگ با هدف اصلی قطع خطوط تدارکاتی متفقین و از کار انداختن شبکه لجستیکی آن ها، اقیانوس های جهان را درنوردیدند. دامنه عملیات آن ها صرفاً به اقیانوس اطلس محدود نمی شد، بلکه تا آب های دوردست اقیانوس هند، دریای عرب و حتی خلیج بنگال نیز گسترش یافت.

در اوایل دهه ۱۹۴۰، با پیشروی نیروهای متفقین در شمال آفریقا و گسترش جبهه شرقی، اهمیت مسیرهای دریایی خلیج فارس برای انتقال کمک های نظامی و تجهیزات به شوروی از طریق «کریدور پارسی» دوچندان شد. این کریدور، که از بنادر جنوبی ایران مانند بندرعباس و خرمشهر آغاز می شد و از طریق راه آهن و جاده به مرزهای شوروی می رسید، به یکی از شریان های حیاتی متفقین تبدیل شده بود. طبیعتاً، این موضوع از چشم فرماندهی عالی آلمان پنهان نماند و شناسایی و هدف قرار دادن این مسیرها به یکی از اولویت های استراتژیک آن ها مبدل گشت.

گروهی از یوبوت های آلمانی، معروف به «گروه موسن» (Monsun Gruppe)، در سال های پایانی جنگ، به منظور عملیات در اقیانوس هند و دریای عرب اعزام شدند. مأموریت اصلی این زیردریایی ها، که پایگاه های آن ها در مالزی تحت کنترل ژاپن قرار داشت، حمله به کشتی های تجاری متفقین و اخلال در عبور و مرور دریایی در این منطقه وسیع بود. هرچند مستندات تاریخی مستقیمی مبنی بر حضور یوبوت ها در عمق خلیج فارس و به خصوص در نزدیکی بوشهر کمتر یافت می شود، اما نباید از نظر دور داشت که این زیردریایی ها قادر بودند مسافت های طولانی را طی کنند و با توجه به اهمیت استراتژیک بوشهر به عنوان یک بندر کلیدی در دهانه خلیج فارس، نمی توان احتمال گشت زنی یا شناسایی آن ها در آب های اطراف را به کلی نادیده گرفت.

در آن زمان، بوشهر تحت نفوذ و حضور پررنگ بریتانیا قرار داشت و کشتی های تجاری و نظامی متفقین به طور منظم در این بندر پهلو می گرفتند. بنابراین، از دیدگاه یک فرمانده زیردریایی آلمانی که هدفش ایجاد آشوب و ضربه زدن به دشمن بود، منطقه خلیج فارس و بنادر مهم آن می توانستند هدف های بالقوه جذابی باشند. گشت زنی در ورودی خلیج فارس، به منظور رصد و حمله به کشتی هایی که وارد یا خارج می شدند، کاملاً در چارچوب عملیات گروه موسن قابل تصور است. هرچند که شرایط اقلیمی، عمق کم برخی نواحی، و حضور نیروی دریایی متفقین می توانست چالش هایی را برای یوبوت ها ایجاد کند، اما توانایی های فنی و استقامت بالای این زیردریایی ها، چنین عملیاتی را غیرممکن نمی ساخت. بنابراین، ارتباط بوشهر با یوبوت ها، بیش از آنکه بر پایه رویارویی مستقیم استوار باشد، بر پایه جایگاه استراتژیک بوشهر در یک منطقه وسیع عملیاتی برای زیردریایی های آلمانی در جنگ جهانی دوم بنا شده است؛ حضوری که شاید هرگز به معنای پهلو گرفتن در اسکله یا درگیری مستقیم نباشد، اما سایه تهدید و امکان آن همواره بر فراز آب های بوشهر وجود داشته است.

افسانه ها و روایت های محلی: آیا یوبوت ها واقعاً به بوشهر رسیدند؟

در هر گوشه از جهان، جنگ ها نه تنها تاریخ رسمی را می سازند، بلکه بستر مناسبی برای شکل گیری افسانه ها و روایت های محلی نیز فراهم می آورند. در بوشهر، شهری با قدمت و ارتباط دیرینه با دریا و حوادث آن، تعجبی نیست که داستان هایی درباره حضور زیردریایی های مخوف آلمانی در آب های اطراف، سینه به سینه نقل شده باشد. این روایت ها، که گاه با چاشنی هیجان و مبالغه همراهند، بخشی جدایی ناپذیر از حافظه جمعی و هویت فرهنگی مردم بوشهر را تشکیل می دهند.

با وجود فقدان شواهد مستند و قطعی در آرشیوهای نظامی و تاریخی مبنی بر ورود یوبوت ها به خلیج فارس و به طور خاص نزدیکی به سواحل بوشهر، برخی افراد مسن تر و صیادان محلی، داستان هایی را از مشاهدات خود یا شنیده هایشان از گذشتگان نقل می کنند. این داستان ها اغلب شامل رویت یک سایه بزرگ و مرموز در زیر آب، شنیدن صداهای عجیب و غریب در اعماق، یا حتی پیدا شدن قطعاتی از فلزات ناشناخته در سواحل پس از توفان های شدید است. برخی دیگر از توقف کشتی های مشکوک در دوردست و پیاده شدن افراد خارجی با لهجه نامأنوس در بنادر کوچک تر نزدیک بوشهر سخن می گویند که می توانسته شائبه ارتباط با نیروهای محور را تقویت کند.

نکته مهم در بررسی این افسانه ها آن است که آن ها لزوماً به معنای دروغ یا ساخته تخیل محض نیستند، بلکه بازتابی از وحشت و نگرانی عمومی در دوران جنگ جهانی دوم اند. در آن زمان، مردم بوشهر به خوبی از اخبار جنگ جهانی و نقش بریتانیا در منطقه آگاه بودند و می دانستند که آب های خلیج فارس، مسیری حیاتی برای انتقال تجهیزات جنگی متفقین است. همین آگاهی، در کنار اطلاعات پراکنده و گاه مبهم درباره قدرت و گستره عملیات یوبوت ها در نقاط مختلف جهان، می توانست بستری برای تفسیر هر رویداد غیرعادی دریایی به حضور احتمالی زیردریایی های آلمانی باشد.

علاوه بر این، در دوران جنگ، پروپاگاندای متفقین نیز به منظور افزایش روحیه و نشان دادن تسلط بر اوضاع، ممکن بود از پیروزی های کوچک در برابر تهدیدات احتمالی در آب های منطقه صحبت کند که در گذر زمان، به داستان هایی درباره رویارویی با یوبوت ها در نزدیکی سواحل بوشهر تبدیل شده باشد. این روایت ها، فارغ از صحت تاریخی شان، به ما درکی عمیق تر از تجربه زیسته مردم بوشهر در آن دوران می دهند؛ تجربه ای از زندگی در سایه یک جنگ جهانی، ترس از ناشناخته ها و تلاش برای درک دنیای پرآشوب اطرافشان.

شاید هرگز نتوان به طور قطعی اثبات کرد که یوبوتی آلمانی واقعاً به معنای پهلو گرفتن یا عملیات مستقیم، به سواحل بوشهر رسیده باشد، اما همین وجود داستان ها و افسانه ها نشان می دهد که ایده حضور چنین نیرویی، برای مردم منطقه کاملاً ملموس و قابل تصور بوده است. این روایت ها بخشی از میراث نامرئی جنگ هستند که از اعماق تاریخ سر برآورده و همچنان در حافظه جمعی یک شهر بندری زنده مانده اند، شاهدی بر تأثیرگذاری عمیق جنگ بر تمامی ابعاد زندگی، حتی در دورترین نقاط.

نقش بوشهر در جنگ جهانی دوم و موقعیت استراتژیک آن

برای فهم دقیق تر امکان حضور یوبوت ها در حوالی بوشهر، ضروری است که به نقش و موقعیت استراتژیک این بندر در طول جنگ جهانی دوم بپردازیم. بوشهر، شهری بندری با سابقه ای دیرینه در تجارت و دریانوردی، در دهانه خلیج فارس و در مسیرهای دریایی حیاتی قرار گرفته است. این موقعیت، در دوران جنگ جهانی دوم، اهمیت مضاعفی پیدا کرد و بوشهر را به نقطه ای کلیدی در معادلات منطقه ای و بین المللی تبدیل نمود.

در اوایل جنگ جهانی دوم، با آغاز عملیات بارباروسا و حمله آلمان نازی به شوروی، نیاز متفقین به ایجاد مسیرهای تدارکاتی امن برای ارسال کمک های نظامی به جبهه شرق حیاتی شد. یکی از مهم ترین این مسیرها، «کریدور پارسی» بود که از طریق خاک ایران می گذشت. بنادر جنوبی ایران، از جمله بوشهر، نقش محوری در این کریدور ایفا می کردند. کشتی های متفقین، حامل تسلیحات، مهمات، مواد غذایی و سایر تجهیزات حیاتی، در این بنادر تخلیه و از طریق راه آهن و جاده به سمت شوروی منتقل می شدند.

بوشهر به دلیل داشتن لنگرگاه مناسب و ارتباطات زمینی با داخل کشور، به سرعت به یکی از مراکز اصلی فعالیت های لجستیکی متفقین، به ویژه بریتانیا، تبدیل شد. حضور نیروهای نظامی بریتانیایی، فعالیت گسترده کشتی های تجاری و نظامی متفقین، و نیز افزایش تردد دریایی در اطراف این بندر، بوشهر را به یک هدف بالقوه برای نیروهای محور تبدیل می کرد. از دیدگاه آلمان نازی، اخلال در عملکرد این مسیر تدارکاتی، می توانست ضربه بزرگی به تلاش های جنگی متفقین، به خصوص در جبهه شرق، وارد آورد.

علاوه بر این، بوشهر همواره به عنوان یک مرکز مهم برای جمع آوری اطلاعات و رصد تحولات منطقه ای شناخته می شد. در طول جنگ، اطلاعات از تحرکات کشتی ها، نوع محموله ها و برنامه های تدارکاتی، برای هر دو طرف متخاصم ارزشمند بود. یک یوبوت آلمانی که در آب های منطقه گشت زنی می کرد، می توانست نه تنها به کشتی های باری حمله کند، بلکه اطلاعات ارزشمندی را نیز از تحرکات متفقین در این بندر به دست آورد.

موقعیت جغرافیایی بوشهر، آن را به نقطه ای مناسب برای رصد ورودی و خروجی کشتی ها از خلیج فارس تبدیل می کند. هر کشتی که قصد ورود به خلیج فارس را داشت، باید از دهانه آن عبور می کرد و بوشهر یکی از اولین بنادر مهمی بود که در این مسیر قرار داشت. این عامل، احتمال گشت زنی شناسایی یا حتی کمین یوبوت ها در آب های دورتر از ساحل بوشهر، در مسیرهای دریایی منتهی به آن، را تقویت می کند. در نتیجه، فارغ از اینکه یوبوت ها به طور مستقیم در آب های ساحلی بوشهر رؤیت شده باشند یا نه، نقش استراتژیک این بندر در جنگ جهانی دوم، آن را به بخشی جدایی ناپذیر از صحنه عملیات احتمالی زیردریایی های آلمانی در منطقه وسیع تر خلیج فارس و دریای عمان تبدیل کرده بود؛ موقعیتی که هم فرصت های اقتصادی ایجاد می کرد و هم تهدیدات نظامی را به همراه داشت و زندگی مردم بوشهر را نیز تحت تأثیر مستقیم خود قرار داده بود.

کاوش در اسناد و مدارک تاریخی: حقیقت یا گمان؟

پرسش از حضور یوبوت ها در بوشهر، ما را به سفری در میان اسناد و مدارک تاریخی سوق می دهد؛ سفری که در آن، گاه با واقعیت های مستند و گاه با سکوت منابع روبرو می شویم. جستجو در آرشیوهای نظامی، گزارش های اطلاعاتی و یادداشت های دیپلماتیک جنگ جهانی دوم، برای یافتن شواهد قطعی از حضور مستقیم زیردریایی های آلمانی در آب های بوشهر، فرایندی پیچیده و چالش برانگیز است.

آرشیوهای نیروی دریایی آلمان (Kriegsmarine)، بریتانیا (Royal Navy) و ایالات متحده آمریکا، حاوی اطلاعات گسترده ای درباره عملیات زیردریایی ها در جنگ جهانی دوم هستند. این اسناد شامل گزارش های روزانه فرماندهان یوبوت ها، نقشه مسیرهای گشت زنی، گزارش های درگیری، و یادداشت های اطلاعاتی متفقین درباره تحرکات دشمن است. کاوش در این آرشیوها نشان می دهد که عملیات یوبوت ها در اقیانوس هند و دریای عرب، به ویژه توسط گروه موسن، به صورت گسترده ای انجام شده است. آن ها به کشتی های متفقین در مسیرهای اصلی کشتیرانی، از جمله مسیرهای منتهی به خلیج فارس، حمله کرده اند. با این حال، شواهد مستند و قطعی مبنی بر ورود یک یوبوت به عمق خلیج فارس و به طور خاص آب های ساحلی بوشهر و انجام عملیات مشخص در آنجا، تاکنون به صورت علنی منتشر نشده است.

سکوت این اسناد می تواند دلایل متعددی داشته باشد: شاید یوبوت ها هرگز به آن عمق از خلیج فارس نرسیده اند، یا شاید عملیات آن ها محدود به گشت زنی در دهانه خلیج و آب های عمیق تر دریای عمان بوده است تا از ریسک گرفتار شدن در آب های کم عمق و حضور پررنگ تر نیروی دریایی متفقین در داخل خلیج جلوگیری کنند. همچنین، ممکن است اسنادی وجود داشته باشند که هنوز طبقه بندی شده اند یا به دلیل گذر زمان و حوادث جنگ، از بین رفته اند.

با این حال، این سکوت تاریخی به معنای نفی کامل امکان حضور نیست. تاریخ نگاری دریایی نشان می دهد که زیردریایی ها می توانستند ماموریت های شناسایی مخفیانه ای را انجام دهند که هرگز به طور رسمی در گزارش ها ثبت نمی شد، مگر اینکه منجر به درگیری یا حادثه ای خاص می شد. بنابراین، احتمال گشت زنی های کوتاه مدت یا شناسایی های پنهانی در آب های نزدیک به بوشهر، به عنوان یک بندر استراتژیک، همچنان به عنوان یک گمان تاریخی باقی می ماند.

از سوی دیگر، اسناد و مدارک محلی در ایران، به ویژه در بوشهر، بسیار کمیاب تر هستند. بسیاری از آرشیوهای محلی ممکن است در طول زمان از بین رفته باشند یا هرگز به صورت نظام مند جمع آوری نشده باشند. گزارش های روزنامه ها و نشریات آن دوره نیز اغلب تحت سانسور و کنترل شدید دولتی قرار داشتند و کمتر به جزئیات عملیات نظامی می پرداختند. این فقدان اسناد بومی، کار محققان را برای تأیید یا رد روایت های شفاهی محلی دشوارتر می کند.

تجربه کاوش در این موضوع نشان می دهد که تاریخ، به ویژه تاریخ جنگ، همیشه با قطعیت همراه نیست. مرز میان حقیقت مستند و گمان محتمل، اغلب بسیار باریک است. شاید هرگز نتوانیم به یک پاسخ قاطع دست یابیم، اما همین کاوش، به ما کمک می کند تا پیچیدگی های جنگ را درک کنیم و به اهمیت هر قطعه از پازل تاریخی، چه مستند و چه شفاهی، پی ببریم. معمای یوبوت در بوشهر، نمونه ای روشن از این چالش هاست که در آن، سکوت تاریخ می تواند به اندازه کلامش گویا باشد.

میراث نامرئی یوبوت ها: تأثیر تاریخی و فرهنگی بر بوشهر

حتی اگر شواهد قطعی و مستند برای حضور فیزیکی یوبوت ها در آب های ساحلی بوشهر به دست نیاید، خود ایده و احتمال چنین حضوری، تأثیری نامرئی اما عمیق بر تاریخ، فرهنگ و ذهنیت مردم این شهر داشته است. جنگ جهانی دوم، رویدادی عظیم بود که ابعاد زندگی در سراسر جهان را دگرگون کرد و ایران، با وجود اعلام بی طرفی، به واسطه موقعیت ژئوپلیتیک خود، درگیر پیامدهای آن شد.

تهدید یوبوت ها، فارغ از اینکه به مرحله عمل رسیده باشد یا نه، بخشی از فضای اضطراب آور دوران جنگ بود. برای مردمان بوشهر، که زندگی شان با دریا و آمدوشد کشتی ها گره خورده بود، هرگونه اخلال در امنیت دریایی می توانست به معنای آسیب جدی به معیشت و بقایشان باشد. اخبار مربوط به حملات یوبوت ها در نقاط مختلف جهان، به بوشهر نیز می رسید و تصوری از یک خطر پنهان و مرگبار در زیر آب ها را در اذهان عمومی ایجاد می کرد. این تصویر، حتی اگر به صورت مستقیم تجربه نشده باشد، بخشی از تجربه جمعی از یک جنگ جهانی را تشکیل می داد؛ تجربه ای که با ترس، عدم قطعیت و شایعات همراه بود.

از بعد فرهنگی، داستان های مربوط به یوبوت ها، حتی اگر در قالب افسانه و روایت های شفاهی نقل شوند، به بخشی از فولکلور دریایی بوشهر تبدیل شده اند. این داستان ها، نمادی از مقابله انسان با نیروهای ناشناخته و قدرتمند دریا هستند؛ نیروهایی که می توانند هم منبع حیات باشند و هم منبع تهدید. چنین روایت هایی به تقویت حس هویت بوشهری، به عنوان مردمی که در مجاورت اقیانوس های پهناور زندگی می کنند و با اسرار آن خو گرفته اند، کمک می کند. آن ها به نوعی ارتباط بین گذشته و حال، و بین تجربه محلی و رویدادهای جهانی، پل می زنند.

همچنین، این ایده که شاید در اعماق خلیج فارس، بقایای یک یوبوت آلمانی خفته باشد، به جذابیت و رمز و راز دریا می افزاید. برای غواصان، باستان شناسان دریایی، و حتی گردشگران کنجکاو، این موضوع می تواند الهام بخش کاوش ها و جستجوهای جدید باشد. تاریخ نگاری شفاهی، که بر جمع آوری خاطرات و روایت های افراد تکیه دارد، در این زمینه بسیار اهمیت پیدا می کند. گرچه این خاطرات ممکن است با گذر زمان دستخوش تغییر شوند، اما آن ها بازتابی از درک و تجربه زیسته افراد هستند و بینش های ارزشمندی را درباره تأثیر جنگ بر زندگی روزمره ارائه می دهند.

به طور خلاصه، میراث نامرئی یوبوت ها در بوشهر، نه تنها در اسناد خشک تاریخی، بلکه در لایه های عمیق تر حافظه جمعی، افسانه ها، و حتی در چشم اندازهای فرهنگی شهر نهفته است. این میراث، بوشهر را به نقطه ای وصل می کند که نه تنها شاهد رویدادهای محلی بوده، بلکه با موج های بزرگ تاریخ جهانی نیز درگیر شده است. این موضوع به ما یادآوری می کند که چگونه یک رویداد جهانی می تواند در کوچکترین جوامع نیز ردپایی ماندگار از خود بر جای بگذارد و چگونه داستان ها، حتی آن هایی که در هاله ای از ابهام قرار دارند، می توانند به شکل گیری هویت و درک یک ملت از گذشته خود کمک کنند.

جمع بندی: بوشهر و رازهای ناگفته دریا

سفر ما به دنیای «یوبوت در بوشهر»، کاوشی بود در دل تاریخ، افسانه ها و ابهامات یک دوره پرآشوب. از استراتژی های دریایی آلمان نازی در جنگ جهانی دوم و گسترش عملیات یوبوت ها به آب های دوردست اقیانوس هند، تا موقعیت استراتژیک بوشهر به عنوان شریان حیاتی متفقین و روایت های شفاهی مردم این دیار، تمامی ابعاد این موضوع مورد بررسی قرار گرفت.

با وجود فقدان شواهد قطعی و مستند در آرشیوهای بین المللی مبنی بر حضور مستقیم و عملیاتی یوبوت ها در آب های ساحلی بوشهر، نمی توان به کلی امکان گشت زنی های شناسایی یا حتی نزدیکی آن ها را به دهانه خلیج فارس و مسیرهای منتهی به بوشهر نادیده گرفت. اهمیت استراتژیک بوشهر در کریدور پارسی، آن را به یک هدف بالقوه برای اخلال در خطوط تدارکاتی متفقین تبدیل کرده بود. بنابراین، هرچند که یوبوت ها شاید هرگز در اسکله های بوشهر پهلو نگرفته باشند، اما سایه تهدید و احتمال حضورشان، به گمانه زنی ها و روایت های محلی دامن زده است.

افسانه ها و داستان های شفاهی، گرچه ممکن است از دقت تاریخی ۱۰۰% برخوردار نباشند، اما به ما درکی عمیق تر از تجربه زیسته مردم در دوران جنگ و تأثیرات روانی آن می دهند. این روایت ها، فارغ از صحت و سقمشان، بخشی جدایی ناپذیر از هویت فرهنگی یک شهر بندری هستند که با دریا و رازهای آن گره خورده است. آن ها نشان می دهند که چگونه یک رویداد جهانی می تواند در اذهان محلی نفوذ کرده و به بخشی از حافظه جمعی تبدیل شود.

کاوش در اسناد و مدارک تاریخی نیز خود یک تجربه است؛ تجربه ای از رویارویی با سکوت منابع، تناقضات احتمالی و چالش های بازسازی گذشته. این فرایند به ما می آموزد که تاریخ، همیشه مجموعه ای از حقایق روشن و مسلم نیست، بلکه اغلب شامل لایه هایی از ابهام، گمانه زنی و نیاز به تفسیر است. معمای «یوبوت در بوشهر» نمونه بارزی از این پیچیدگی هاست.

در نهایت، میراث یوبوت ها در بوشهر، بیش از آنکه فیزیکی باشد، نامرئی و فرهنگی است. این میراث در داستان ها، در کنجکاوی مردم و در ارتباط عمیق این شهر با دریا، پنهان شده است. بوشهر، با قدمت و موقعیت استراتژیک خود، همواره دروازه ای به سوی تاریخ و رازهای ناگفته دریا بوده و خواهد بود. «یوبوت در بوشهر» بیش از یک واقعه تاریخی، نمادی از ارتباط ناگسستنی انسان با تاریخ، دریا و قدرت داستان هاست؛ داستانی که همچنان در اعماق آب های خلیج فارس، به انتظار کشف و روایت شدن نشسته است.